Een niet weg te cijferen factor is het behoud van een bus uit het oude tijdperk der HTM, we bedoelen de 327, en bus die als museum object wordt gekoesterd en regelmatig in ons straatbeeld is te zien.

Binnen het Haags Openbaar Vervoer Museum houden enkele lieden zich al jarenlang bezig met het opsporen van ex-HTM bussen en het feit dat dit groepje er telkens weer in slaagt dergelijke bussen terug te vinden. Hierbij worden zelfs de landsgrenzen overschreden met positieve resultaten in België en Frankrijk en zelfs tot in Argentinië toe!

Bij het opsporen van deze bussen wordt gebruik gemaakt van het archief van HTM, maar bovenal van tips van particulieren. Deze tips worden nagetrokken en hoewel het lang niet altijd lukt, komt er dan van tijd tot tijd weer een taaie Kromhout of AEC boven water, die tot op heden de geschiedenis wist te overleven.

Als u nu weet dat de laatste AEC van de serie 501 t/m 580 in 1973, dus bijna 30 jaar geleden, door HTM werd afgevoerd, dan zult u begrijpen dat de staat waarin zij deze bussen aantreffen, vaak erbarmelijk is.

Ook de prijs die door de eigenaar voor een dergelijk wrak wordt gevraagd doet je vaak het bloed in de aderen stollen....

Als voorbeeld moge de AEC-559 dienen die zij in september 1983 nabij Luik in België werd teruggevonden. De 559 was in een blauwe kleur overgeschilderd en werd door een aannemer als werkkeet gebruikt. De wagen behoorde tot de laatste groep afgevoerde AEC-bussen en was in 1973 aan een handelaar in België verkocht.

De 559 had inmiddels geen motor en versnellingsbak meer en ook het merendeel van het interieur was verdwenen.

De carrosserie was zo slecht dat je van binnenuit dwars door de raamstijlen heen naar buiten kon kijken.

Maar ja....., dit was waarschijnlijk onze laatste kans om nog een glasdichte AEC te kunnen kopen dus men liet de werkgroep een telefoon nummer achter.

Na ruim 2 maanden kwam een telefoontje, de aannemer wilde een andere bus met motor en het lieve sommetje van 1000.000 B.F. (destijds ongeveer 6.000 gulden).

Dit bedrag was voor de groep geen haalbare kaart dus hebben zij de 559 in de vergetelheid weggeschreven.

Enkele jaren geleden kreeg die zelfde groep de in 1971 afgevoerde Kromhout 296 aangeboden. De wagen was toentertijd op eigen kracht naar een bos in de omgeving van Tilburg gereden om daar als vakantiehuisje te gaan dienen. Volgens informatie van die eigenaar was de bus geheel intact en ontbrak alleen het interieur.

De verwachtingen van de groep was hoog gespannen echter ditmaal ving men bot....

De 296 was nog in HTM-kleuren en stond hen al van verre toe te zwaaien. De buitenbeplating was namelijk zo doorgeroest dat deze lustig wapperde in de wind. Tevens was er in al die jaren, dat de wagen buiten stond, om de bus een kompleet bos opgegroeid zodat de bijl en zaag zouden moeten worden gehanteerd om deze bus ooit van zijn plaats weg te kunnen krijgen.

De 296 was verder technisch nog geheel kompleet en de groep is met die eigenaar destijds in onderhandeling gegaan over de verkoop van onder andere de motor en de versnellingsbak.

Deze onderdelen konden de mensen van het museum als reserve zaken heel goed gebruiken.

De museum Kromhout 327 neemt binnen het museum wagenpark een bijzondere plaats in. Het was de eerste museumbus en is in feite ook de directie aanleiding geweest tot oprichting van het Haags Bus Museum.

De 327 behoort tot de serie 306 t/m 330 die in 1958/1959 aan HTM werd afgeleverd.

Deze bussen hadden een Kromhout TB2 100A chassis, een carrosserie van Verheul en als nieuwigheidje een volledig automatische versnellingsbak.

In de jaren 1950 wilde HTM de tramlijnen 1 (Prins Mauritslaan - Staats Spoor), lijn 2 (Meer en Bos - Kerkplein), lijn 5 (Appelstraat - Prinsessegracht), lijn 13 (Zuiderpark - Laan van Nieuw Oost Indië) en lijn 15 (Zuiderparklaan - Staats Spoor) verbussen.

Ook tramlijn 4 (Zijdelaan - Loevesteinlaan) zou worden opgesplitst in een bus- en tramlijn.

Het spreekt voor zich dat voor dit ambitieuze verbussingsprogramma talrijke nieuwe autobussen nodig waren, die dan ook prompt in de tweede helft van de 50-er jaren werden aangekocht en afgeleverd. Doch HTM had buiten de waard gerekend en de waard was in dit geval de periode van economische opbloei die Nederland toendertijd meemaakte.

Hoe intensief men ook adverteerde, het bleek zo goed als onmogelijk voldoende nieuwe chauffeurs aan te trekken en nadat men er uiteindelijk toch in geslaagd was de tramlijnen 1, 13 en 15 te verbussen en de operatie rond lijn 4 uit te voeren met daarnaast nog de overname door HTM-autobusdienst van de NZH-tramlijn Scheveningen - Voorburg, was de koek schoon op.

De tramlijnen 2 en 5 kregen respijt en dit had voor de gloednieuwe busseries 306 t/m 330 en 581 t/m 605 (AEC, type RMIVB) grote consequenties.

Van de Kromhout-serie 306 t/m 330 kwamen slechts de 306 t/m 315 in dienst. De rest, waaronder ‘onze’ 327, ging voorlopig op blokken in de garage. Van de 581 t/m 605 kwamen alleen de 581 t/m 585 in december 1959 en januari 1960 op straat.

Toen gingen ook zij met de rest van hun soortgenoten op blokken.

HTM-autobuspark had opdat moment een gigantische opvang, namelijk:

- serie 1 t/m 20, Kromhout TB50 (1951/1952), 20 stuks;

- serie 34 t./m 75, Kromhout TB6 (1950), 42 stuks;

- serie 76 t/m 95, AEC RM III (1949), 20 stuks;

- serie 96 t/m 110, AEC RM IV (1952), 15 stuks;

- serie 201 t/m 225, Kromhout TB50 (1952), 25 stuks;

Voor 500 gulden werd deze ex-HTM Kromhout van de luchthaven Zestienhoven aangeschaft en onmiddelijk na aankomst in Den Haag werd de bus voor een ingrijpende restauratie aan de Technische Dienst aangeboden.

- serie 226 t/m 305, Kromhout TBZ 100 (1955/1957), 80 stuks;

- serie 306 t/m 330, Kromhout TBZ 100A (1958/1959), 25 stuks;

- serie 501 t/m 580, AEC RM IVA (1956/1957), 80 stuks en

- serie 581 t/m 605, AEC RM IVB (1958/1959), 25 stuks.

Hiervan stonden 292 bussen ter beschikking van de afdeling autobusdienst (Vervoer) doch hierbij moet worden aangetekend dat een deel van de serie 76 t/m 95 rijvaardig als reserve terzijde stond.

Voorts waren nog aanwezig de al eerder in dit boek genoemde ‘zandbussen’ 174, 176, 178 en de 180, die tot de vroegere serie 151 t/m 175 en 176 t/m 200 (Kromhout TB5, 1948) behoorden.

In totaal telde HTM-busvloot toen dus maar liefst 336 bussen, een tot nu toe ongeëvenaard hoog aantal.

Het heeft erg veel werk gekost, dat in een korte tijd moest worden geklaard, om de bus weer in zo'n conditie te krijgen om hem weer rijvaardig op de weg te krijgen.

Zoals u uit het bovenstaande zult begrijpen is de 327 niet in Den Haag aan de slag gekomen.

In 1962 kocht collega bedrijf RET in Rotterdam de 316 t/m 330, fabrieksnieuw van HTM zodat de 327 in de Maasstad, overgeschilderd in het RET-bruin, eindelijk in de passagiersdienst kwam.

Reeds in 1970, dus na slechts 8 jaar dienst, werd de serie RET 601 t/m 615, zoals de vroegere HTM-bussen in Rotterdam genummerd waren, uit de dienst genomen en verkocht.

De RET-612 (ex-HTM 327) en 614 (ex-HTM 329) kregen voor de derde keer in hun bestaan een andere kleur; overgespoten met een donker blauw met een licht blauw dak werden zij vanaf eind 1970 gestationeerd op de luchthaven Zestienhoven waar zij platformdiensten verrichtten.

Nadat de wagen eindelijk zover was dat de Techische Dienst het groen licht gaf, werd de bus naar de schilder gebracht om de wagen weer in de oorsponkelijke HTM-kleuren terug te brengen.

Zij bleven echter bij RET in onderhoud en eens per week voerde een RET-monteur ter plaatse een controle uit.

Nadat de ex-HTM 329 in 1978 was bezweken en voor de sloop afgevoerd werd naar Pametex, kwam dit slechte lot ook voor de 327 in 1979 in zicht.

Toen dit binnen de kringen van de Haagse belangstellenden bekend werd was binnen no-time het Haags Bus Museum een feit met opdat moment als hoofddoel het veilig stellen van de laatste rijvaardige ex-HTM-Kromhout.

Diverse onderhandelingen met de directie van de luchthaven Zestienhoven leidden er uiteindelijk toe dat de 327 eind mei 1979 van 500 gulden het eigendom van het Haags Bus Museum werd.

Het resultaat van de herstelbeurt mag er zijn, als fonkelnieuw rolt de 327 uit de spuiterij, alleen de vignetten en het nummer moeten nog worden aangebracht waarna de bus in onze Residentie zijn terugkomst mag inluiden.

Maar nu begon de ellende pas goed, want de 327 had de tand des tijds ook niet vlekkeloos doorstaan en er viel heel wat te restaureren.

Het plaatwerk en het dak vertoonden hier en daar bedenkelijke roestgaten en ook al het chroomwerk in het interieur was volledig weggeroest.

Buiten deze carrosserie mankementen was ook het technische deel van de bus verre van perfect.

Hoe zeer de compressor ook z’n best deed, meer dan EEN atmosfeer remdruk werd echter niet meer bereikt.

Brandstoffilters bleken verstopt, oliekeringen lek, remtrommels bleken ovaal, remvoeringen versleten en zo kunnen we nog wel even doorgaan.

De hele bus klopte van geen kant en vertoonde veel gelijkenis met de miskoop van de maand.....

Toch slaagde de groep erin de 327 in de periode van 26 juni 1979 t/m 3 augustus van dat zelfde jaar de zaak volledig te restaureren en te herschilderen in de HTM-uitmonstering.

Het zal u duidelijk zijn dat dit zeer inspannende karwei alleen maar geklaard kon worden met veel en enthousiaste hulp van HTM zijde.

Op 4 augustus kon men zo trots als een pauw de gloednieuw ogende 327 aan den volken op het Lange Voorhout tonen, waar HTM toen het 75-jarig bestaan van de elektrische op grootse wijze vierde.

Het Haags Bus Museum had de eerste krachtproef glansrijk doorstaan en er groeiden nieuwe ideeën.

Een relikwie is voor het nageslacht behouden.

Ooit schreef de auteur van dit boek een artikel in het personeelsblad 'WIEL' van HTM. Hij schreef: april 1986, de ex-HTM-204 bij een sloper in De Lier. Ondanks alle energie van de HBM-leden blijkt deze bus helaas niet meer te redden, de binnenzijde van de wagen is zo aangetast door roest dat hij op instorten staat.